ورود

ارسال مطلب

ارسال مطلب

تصویر تصادفی

تصویر تصادفی
rss

شاه عباس اول و ارامنه جلفا 1

شاه عباس صفوی در 14 ذی القعده 995ه.ق/16 اکتبر 1587م با جلوس بر تخت سلطنت در قزوین ، پنجمین پادشاه سلسله صفویه شد.در آن دوران ایران یکی از بحرانی ترین ادوار تاریخی خود را تجربه می کرد.بحران های داخلی و خارجی هر لحظه حکومت صفویه را به پرتگاه انحلال و زوال پیش می برد.شاه عباس با سیاستی منطقی بر بحرانی که مملکت را به هنگام جلوسش فراگرفته بود، فائق آمد.او چندین سال به انجام این مهم پرداخت و مکرر شکستهای سختی را متحمل شد ، با این وصف موفقیتی که سرانجام کسب کرد ، همانند شخصیتش تاثیری عمیق بر اهالی بر جای گذاشت .خاطره این شاه طی چندین نسل در ایران زنده ماند ، و حتی تا امروز نیز از میان نرفته است (1)
توجه ویژه شاه عباس به منطقه قفقاز جنوبی از ابعاد گوناگونی قابل بررسی می باشد.نخست اینکه این منطقه جزئی از سرزمین های ایران تاریخی محسوب می گشت واز ابتدای تاسیس صفویان جزیی از اراضی این سلسله حکومتی بود .لذا شاه عباس نیز در راستای پشت سر نهادن دوره بحرانی ایران عهد صفوی ، در صدد احیای قدرت قبلی و به دست آوردن سرزمین های از دست رفته ،توجه ویژه ای به این بخش از مملکت می کند و پس از لشکر کشی به تبریز و مرند و جلفا متوجه مناطقی چون نخجوان و ایروان می شود.(2)از سوی دیگر این مناطق دریکی از مهم ترین مسیر های لشکر کشی دولت عثمانی به ایران قرار گرفته بود و بارها تمامیت ارضی کشور از همین ناحیه تهدید گشته بود .برای شاه عباس نیز کنترل این منطقه حساس و امنیت مرز های شمال غربی در جهت مقابله با تهاجمات عثمانی بسیار مهم بود پس قفقاز جنوبی حائز اهمیت می گردد.
قفقاز جنوبی محل زندگی اقوام غیر مسلمانی چون ارامنه و گرجیان بود و از این لحاظ می توانست نظر شاه عباس را به خود جلب کند .چراکه سیاست های او در جهت کنار نهادن نیروی نظامی قزلباش و توجه به غلامان شاهی یا قوللر بود؛ که این دسته اخیر اغلب دارای منشاه ارمنی و گرجی بودند.
مهم ترین رویدادی عهد صفوی در تاریخ قفقاز جنوبی واقعه کوچانیدن ارامنه بخشی از ارامنه این منطقه به نواحی جنوبی تر ایران علی الخصوص اصفهان بود که توسط این پادشاه شهیر صفوی رخ داد.این واقعه به سال 1013 ه.ق صورت پذیرفت .
اسکندر بیگ منشی در کتاب عالم آرای عباسی با اشاره به به نیات دولت عثمانی در جهت تسخیر منطقه آذربایجان و روانه ساختن سرداری معروف به چغال اوغلی بدان حوالی ، در خصوص سیاست شاه عباس در قبال این تحرک عثمانی ها می نویسد:"...خبر رسید که چغال اغلی روی به سمت ایروان و نخچوان آورده کوچ بر کوچ متوجه است . بنابراین شمول رافت و ترفیه احوال رعیت حکم قضا پیوند به نفاد پیوست که رعایای این محال را کوچانیده به محال دور فرستند که از آسیب لشکر مخالف بر کران و از دستبرد حوادث دوران در امان باشند. و آذوقه آنچه لشکر قزلباش تواند برداشت برداشته آنچه بماند سوخته و نابود کرده چنان نمایند که از این محال اصلا ذخیره به دست ایشان در نیاید و آغرق جدا کرده موکب همایون با لشکر سبای در اطراف و جوانب ایشان افتادند که بعد از آن که رومیه (عثمانی ) پیشتر آمده آب ارس عبور نمایند و لشکر از فقدان ذخیره و علیق اسبان به تنگ آمده اسب و لشکر زبون شده باشد.در هر جا مصلحت باشد عساکر نصرت نشان به دفع ایشان پردازند.(3)
اسکندر بیگ در ادامه ضمن بیان کوچانیدن اهالی ایروان به قراچه داغ به طور مفصل ازکوچاندن اهالی نخجوان و جلفا نیزابراز می دارد:"... القصه چون لشکر روم (عثمانی ) به ایروان رسیدند موکب همایون در رودخانه وادی نزول داشت از این منزل مقصود سلطان کنگرلو حاکم نخچوان را به کوچانیدن اهالی آن ملک و طهماسب قلی بیگ غلام خاصه شریفه را به کوچ دادن اهالی جولاه (جلفا ) مامور فرمودند . مردم بلده نخچوان کوچ کرده به محال دزمار و قراچه داغ رفتند و مردم جولاه اگر چه تعلق تمام بدان مقام و مسکن قدیم ایشان بود داشتند اما در این وقت به جهت صیانت حال و حفظ اموال طوعا او کراها کوچ کرده و در دارالسلطنه صفاهان (اصفهان) جنت نشان در کنار زاینده رود مسکن ایشان قرار یافته به تدریج خانه های به تکلف باغچه دار عمارت نموده الیوم سه هزار خانوار جولاهی (جلفایی) در آنجا مقام گرفته از حوادث زمان امان یافته از غایت صفا و خرمی مکان از مسکن سابق فراموش کرده اند."(4)
دربخش دیگر یاز این گزارش آمد است :"... روز دیگر ازآنجا کوچ کرده از معبر جولاه از آب ارس عبور نموده از دره در(دز) گذشته در محل مناسب رحل اقامت انداختند و منتظر بودند که چون لشکر روم از آب ارس عبور نمایند با جمعی از مبارزان جنود اقبال که در رکاب ظفر انتساب حاضر بودند دهنه کریوه ای که گذرگاه تنگ است به مقابله و مقاتله خصم پردازد."(5)
اما این سیاست شاه عباس موثر واقع می گردد و سپاهیان عثمانی بر اثر سیاست زمین سوخته زمین گیر می گردند و توان عبور از رود ارس را نمی یابند و بدین ترتیب فرار را بر قرار ترجیح داده ازآنجا به سوی شهر وان عقب می نشینند.
ملا جلال الدین منجم ،معاصر با آن عهد، در کتاب تاریخ عباسی یا روزنامه ملا جلال در شرح وقایع سال 1013 ه.ق آورده است:"... در غره رجب نزول نواب کلب آستان علی (شاه عباس اول صفوی ) به نخجوان واقع شد و امر به سوختن شهر و دهات و صحرا واقع شد و در سیم رجب هر زبان که می آوردند و شاهیسونها که می آمدند متفق اللفظ می گفتند که اراده احمد پاشا آن است که با سردار جلفا را غارت کنند و تنخواه علوفه قول (سپاه و فوج )و غیره نمایند . بنابراین این حکم واجب الاذعان نافذ شد به کوچانیدن ارامنه جلفا با زن و اسباب و عبور آن جمع از آب ارس به امداد قزلباش واقع شد و چون نواب کلب آستان علی در کاروانسرای قریب به زنوز واقع شد تیپ و دست راست و دست چپ و چرخچی و طرح مقرر فرمودند که در کمین گاه و سرکوه و تنگه کوه بنشینند و جنگ حکیمانه بکنند .الغرض مهیای جنگ شدند این خبر چون به سردار رسید در قراباغ نخجوان بود،به جانب باکو رفتند که به وان روند."(6)
دن گارسیا دسیلوا فیگوئروا یکی از سیاحان اروپای عهد شاه عباس اول است که هنگام بازدید از جلفای اصفهان به واقعه کوچ ارامنه از شمال غرب کشور بدان منطقه اشاره گذرایی می کند.(7)
رافائل دومان ،کشیش فرانسوی فرقه کاپوسن نیز در آن دوره از شاه عباس با عنوان"حامی و پدر ارامنه "یاد می کند و از وضعیت عالی ارامنه پس از کوچ اجباریشان به خاطر همکاری با دربار در امر تجارت ابریشم سخن می راند .(8)
آدام اولئاریوس ،اروپایی دیگری است که در عهد شاه صفی صفوی از جلفای اصفهان بازدید کرده است .وی از وجود سه هزار خانه و دوازده کلیسا در این شهرک ارمنی نشین یاد می کند و از ثروتمندی ارامنه کوچانده شده بدانجا و وجود کلانتر ارامنه سخن به میان می آورد.(9)
این واقعه از دید سیاحان بزرگ اروپایی عهد سلطنت شاه سلیمان صفوی نیز پنهان نمانده است:
کمپفر در این باره آورده است :"ایرانیان پل رود ارس و شهر مجاورآن جلفا همچنین دهات نزدیک آن را ویران کردند و سکنه ارمنی را که متجاوز از چهل هزار تن می شدند با تمام دار و ندارشان به اصفهان یعنی وسط کشور بردند به طوری که دشمن (عثمانی ) فقط با بیابانی ویران رو به رو شد.ترکها که از گرسنگی و تشنگی مشرف به موت بودند سرانجام فرار را بر قرار ترجیح دادند."(10)

مقاله از :سجاد حسینی


تعداد بازديد: 1388
Trackback URI: http://kemkiaraz.com/index.php/trackback/35

درج نظر

کد موجود در تصویری که مشاهده می کنید را وارد کنید

XML نظرات: RSS | Atom